Legenda Hansa Lange

Wprowadzenie – legenda

Legendarna postać Hansa Lange, mieszkańca wsi Łącko (Lanzig), związana jest nierozerwalnie z jego domem położonym we wspomnianej wsi. Wygląd domu opisuje Erich Stielow (1986: 499) we wstępie do opowieści o Hansie Lange:

Malowniczo schowany za murem z ogromnego kamienia, pośrodku kwitnącego ogrodu, zacieniony pełnią drzew, niski, pokryty strzechą wiejski dom we wsi Łącko przypomina wędrowcowi odległe czasy (tłum. SD).

Te wspomniane odległe czasy, to według legendy okres panowania księcia Eryka II, który po kłótni ze swoją małżonką księżną Sofią, siostrzenicą króla Eryka, przebywał na Przedpomorzu (Vorpommern), ona natomiast wraz ze swoimi synami – Kazimierzem i Bogusławem – zamieszkiwała darłowski zamek.

Uwikłana w związek z Hansem Massowem nie poświęcała zbyt wiele czasu wychowaniu swoich synów. Obaj książęcy synowie uczęszczali do szkoły z pozostałymi dziećmi mieszczan. Ich wygląd pozostawiał wiele do życzenia – podarte i brudne ubrania, zniszczone buty, potargane włosy. Zaniedbane dzieci często chodziły głodne. Wierni mieszczanie miasta Darłowa pomagali synom Eryka do czasu, gdy byli mali.

W późniejszym okresie, gdy dawało o sobie znać ich złe wychowanie, a raczej jego brak, pomoc ze strony mieszczan ustała. Złe zachowanie książęcych synów, ich częste bijatyki doprowadziły do wzbudzenia niechęci mieszkańców Darłowa do Bogusława i Kazimierza.

W ówczesnych czasach we wsi Łącko mieszkał wcześniej wspomniany bogaty chłop Hans Lange, który bywał często w Darłowie, gdzie miał sposobność przyglądać się losom książęcych synów. Szczególną uwagę poświęcał Bogusławowi, po którego zachowaniu widać było książęcą krew. Pewnego dnia zaczepił go, pytając o przyczynę złego stanu odzienia i zwracając uwagę na zachowanie niegodne księcia.

Oczywiście odpowiedź ze strony młodego księcia była drwiąca. Nie reagując na nią, prowadził rozmowę dalej, w której zwrócił uwagę na pochodzenie Bogusława i zaoferował swoją pomoc jako chłop swojemu
panu. Bogusław poprosił o rozmowę z matką, która wyraziła zgodę na opiekę Hansa Lange nad księciem Bogusławem. Tak oto rozpoczęła się pomoc chłopa. Młody książę otrzymał nowe ubranie. Książę zaczął się trzymać z dala od swoich dotychczasowych kompanów i tym samym nabrał szacunku u mieszczan Darłowa.

Gdy do zamku dotarła wiadomość o śmierci księcia Eryka, matka z obawy przed zemstą ze strony swoich synów za złe traktowanie, podjęła próbę zamordowania ich obu. Młodszego Kazimierza otruła. To samo zaplanowała wobec księcia Bogusława. Ten jednak ostrzeżony przez nadwornego błazna, rzucił zatruty chleb psu, który po jego zjedzeniu zdechł.

Młody książę uciekł z zamku i udał się po pomoc do Hansa Lange, który ubrał go w strój rycerski i pomógł zwołać okoliczną szlachtę. Na jej czele udał się Bogusław do Darłowa, aby przejąć należną
mu władzę. Matka w obawie przed synem uciekła z klejnotami i Massowem do Gdańska. Bogusław wstąpił na tron książęcy i obrał jako dziesiąty z rodu imię Bogusław X

Już jako książę Bogusław X z wdzięczności zaoferował Hansowi Lange wielkie zaszczyty, ale on prosił tylko o zwolnienie z wszelkich opłat i podatków. Jak mówi legenda, jeszcze nie raz korzystał książę z rad mądrego chłopa Hansa Lange.

W takiej postaci legenda przetrwała i jest opowiadana do dziś. Nabrała ona szczególnego znaczenia po śmierci Bogusława X, gdy została spopularyzowana przez Thomasa Kantzowa.

Dramat historyczny i inspiracja legendą

Popularność legendy sprawiła, że na jej podstawie w roku 1865 Paul Heyse napisał sztukę pod tytułem Hans Lange (Raff 1911). Zachwycony wspaniałą postacią wiernego sługi, który uratował młodego księcia i pomógł w pozbawieniu władzy księżnej Zofii – marionetki w rękach rzekomego kochanka Massowa. W dramacie tym jego autor przedstawił dodatkowe szczegóły z życia młodego księcia Bogusława, zachowując jednak główną ideę zawartą w legendzie.

Legenda przez lata traktowana była jako przekaz historyczny, chociażby z tego powodu, że zawierała faktyczne elementy z życia Bogusława X. Niestety, nie wszystkie te elementy były przedstawione w prawidłowym świetle. Ponieważ nie istnieje zbyt wiele przekazów z życia młodego księcia, a ponadto książę nie przebywa przez kilka lat na darłowskim dworze, nadaje się ten okres jego życia do własnej legendarnej interpretacji.

Wiadomym jest, że Bogusław nie żył w najlepszych stosunkach ze swoją matką Zofią (Zickermann 1986: 503), co było świetnym motywem do naiwnego rozbudowywania legendy na płaszczyźnie: zła matka i pokrzywdzeni synowie. Fakt sprawowania sprawiedliwej władzy, która nie pozwala na wyzyskiwanie chłopów, jest okazją do tworzenia legendy o księciu wdzięcznym chłopom za możliwość obalenia swojej matki i jej kochanka Massowa.

Dramat Paula Heyse’a zawiera jednak odstępstwa od przekazywanej legendy. Nie ma tam miejsca na rzekomą rozmowę Hansa Lange z młodym księciem, w której Lange proponuje księciu pomoc.
W dramacie fakt poznania się obu postaci przedstawiony jest jako spisek ze strony Massowa, który chce się pozbyć rywala po śmierci księcia Eryka, wysyłając go do chłopa, by ten wychowywany przez chłopów i wśród chłopów, nie cieszył się autorytetem wśród szlachty i nie był w stanie sprawować książęcej władzy.

Plan Massowa został przejrzany przez Hansa Lange i wychował on młodego Bogusława na godnego następcę tronu książęcego, któremu z pomocą chłopów i szlachty udaje się obalić księżnę Zofię i jej kochanka. Tyle mówi dramat historyczny Paula Heyse’a w odniesieniu do legendy.

Legenda w kontekście ustaleń historyków

Fakty historyczne przemawiają jednak na niekorzyść legendy i dramatu o postaci Hansa Lange, któremu książę Bogusław zawdzięcza książęcy tron i winien jest wdzięczność chłopu ze wsi Łącko i szacunek wszystkim chłopom, który przejawia się w szczególnej trosce o ich stan finansów. Legenda o Hansie Lange jest zbiorem motywów z życia Bogusława X, które uległy swobodnej interpretacji, a z biegiem czasu i w wyniku zakłóceń w przekazie ustnym wzbogaciła się o nowe, sprzeczne z faktami historycznymi elementy. Z całą pewnością niektóre wątki legendy powstały w wyniku społecznego zapotrzebowania i nie do końca są przypadkowym zniekształceniem przekazu.

Przyjrzyjmy się kilku elementom tej historii w kontekście aktualnych ustaleń historyków (por. np. Lindmajer et all 1986). A zatem, sprawa zaniedbywania dzieci przez księżnę Zofię. Księżna Zofia, matka młodego księcia jako kobieta zaniedbująca swoje dzieci i chcąca ich śmierci nie znalazłaby miejsca u boku syna w roku 1474 podczas jego wstąpienia na tron i przyjęcia hołdu miast pomorskich (Zickermann 1986: 503).

Do faktycznego sporu pomiędzy matką i synem dochodzi dopiero wiele lat później i to na tle spadku. Spór ten jednak ulega zatarciu w wyniku uległości księcia Bogusława X wobec swojej matki (Zickermann 1986: 503).

Kolejny aspekt to kwestia obecności księżnej Zofii na zamku w Darłowie. Jej pobyt tam nie był spowodowany kłótnią z mężem i rozpadem ich związku, lecz wojną. Książe Eryk w obawie o swoją
rodzinę wysłał małżonkę wraz z dziećmi do Darłowa, by tam spokojnie przeczekali wojnę w 1464 roku (Zickermann 1986: 503). Gdyby związek z Hansem Massowem był tak mocny, a nienawiść
do księcia tak wielka, jak opisana w legendzie i przedstawiona w dramacie, to księżna Zofia nie udałaby się na dwór polski z prośbą o pomoc dla męża w wojnie z Brandenburgią (Zickermann 1986: 503). Zabiegi księżnej doprowadziły do spotkania w Bydgoszczy Eryka II z polskim królem Kazimierzem Jagiellończykiem, w wyniku którego doszło do uregulowania stosunków z Polską.

Czasu rzekomego pobytu młodego Bogusława u Hansa Lange nie można przyporządkować w żaden sposób do życiorysu księcia. Według podania okres przebywania u chłopa przypadałby pomiędzy a 20. rokiem życia.

Wiadomo, że Bogusław w roku 1466 w wieku lat 12 został wysłany na dwór polski, i nie – jak mówi dramat, by pozbawić go możliwości wpływu na plany matki i jej kochanka Massowa, lecz w celu kształcenia (Zickermann 1986: 503).

Objęcie tronu książęcego przez Bogusława przypada na 20. rok jego życia. Na podstawie opracowania Martina Wehrmanna (1901) Die Herzogin Sophia von Pommern und ihr Sohn Bogislaw X wiadomo, że czas kształcenia młodego księcia Bogusława to okres kształcenia synów polskiego króla Kazimierza Jagiellończyka, który oddał ich w roku 1467 pod opiekę Jana Długosza.

Prawdopodobnie książę Bogusław towarzyszył synom królewskim. Mimo że fakt ten nie jest nigdzie odnotowany, to jednak wiele pozwala nam przypuszczać, że korzystał on również z nauk Jana
Długosza. Czas pobytu młodego księcia Bogusława na polskim dworze to czas kształcenia synów Kazimierza u Jana Długosza. Martin Wehrmann (1901) rozwiązał tym samym zagadkę Hansa Lange,
tłumacząc imię i nazwisko znanego uczonego i kronikarza na język niemiecki – Hans = Jan, Lange = długi = Długosz.

autor: SEBASTIAN DEREN